Quartz 5

Samenvatting Literatuurgeschiedenis Verlichting

9 min read

De verlichting een periode waarbij mensen vanuit darkness (de middeleeuwen) langzaam verlichter werden. Mensen gingen steeds meer zelf nadenken en hiermee bedoel ik:

  • Meer kennis
  • Meer geluk
  • Vertrouwen op verstand hart en intuïtie
    Het doel was om angst en bijgeloof te laten verdwijnen. En de mens happier te maken verstandiger. Men moesten hun ratio gebruiken (rationeel nadenken)

De verlichting begon rond 1670 en duiden een proces aan. De achtiende eeuwers dacht in termen van dynamiek beweging en vooruitgang.

De verlichte mens was optimistisch en geloofde in een wereld die maakbaar was die hij als individu kon veranderen.

Een idee van de Verlichting:

Hij vond:

  • Natuur hield zichzelf in beweging
  • Bijbels verhalen waren fabeltje.
  • Gestelijken overbodig
  • vrijheid van meningstuiting en tolerantie moest komen
  • Scheiding van kerk en staat
    ^ Hele radicale ideen. De filosoof Diderot en Rousseau ontwikkelde zijn ideeën later verder uit. En de duitse filosoof Kant vatte de verlichting samen als een proces om mondig en kritisch te worden: “Sapere aude. Heb de moed je van je eigen verstand te bedienen!”: Durf zelf na te denken en jezelf te “besturen”.

Wetenschap en geloof? Samen of kan dat nooit?

In Nederland geloofde de meeste nog steeds in God. Ook verlichting denkers. Ze vonden het een afschuwelijk idee een maatschappij waabrij beschaving niet werd aangedreven door religie. Men spreekt daarom om een gematigte verlichting in Nederland. Men vond dat de wetenschap kon laten zien hoe ingenieus het brein van god was. Juist door de natuur te snappen kan je de godelijkheid er in zien vond bijvoorbeeld Spinoza.

Politiek

De politieke verandering was radicaler dan de gematigde verlichting. Meer mensen wilden vrijheid gelijkheid en broederschap de franse revolutie was net begonnen en de franse patriotten steunden dit. De Nederlanders probeerde hiermee het oude politieke systeem met:

  • corruptie
  • vriendjes politiek
  • ongelijkheid
    Omver te werpen. Dit lukte in het zuiden van de Nederlanden door dat in 1789 de Brabantse Omwenteling in de Noorderlijke Nederlanden. En in het zuiden in 1795 de Bataafse Republiek ontstond. De oude machtsverhouding was hierdoor tot een einde gekomen..

Nieuwe verspredingskanalen

Het principe van de verlichting was er om zodat iedereen kennis moest op doen en kritisch moest nadenken. Om kennis en nieuwe manieren van denken over te dragen aan iedereen want dat betekende onafhankelijk. Maakten de 18e eeuw dankbaar gebruik van:

  • Encyclopedieën
  • Tijdschriften
  • Genootschappen
  • Literatuur
    • Hierdoor ontstonden nieuw genres in de literatuur:
      • Satirische
      • Spectatoriale tijdschrijfen
      • briefromans
      • politieke tijdschrijften
      • kinderliteratuur
      • prozatoneel
        Hiermee wilden men alle lagen van de bevolking bereiken inclusief vrouwen en kinderen.

De verlichte denkers van die tijd vonden kennis rede en intilligentie belangerijk. Maar om het allemaal te kunnen verwerken vonden ze emoties net zo belangerijk. Daarom was veel van 18e eeuwse literatuur bedoeld om de hart te raken.

Wetenschap en geloof

De verlichting eeu van de ratio:
De verlichting werd een lange tijd over de eeuw van de rede gesproken. Maar in Nederland werd door filosofen en historische iteindelijk de velrichting genoem. De christelijke of gematigde verlichting. Dit kwam doordat men in deze tijd steeds meer rationeel gingen nadenken en meer kennis gingen doen maar ze zagen in de wetenschap en natuur god en de wie het allemaal ontworpen had.

De gemidelde verlichte burger wou snappen hoe de wereld in elkaar zat terwijl die nog steeds in god geloofde. Johannes Florentius Martinet vertegenwoordige dit perfect. Hij was een dominee die theologie gestuurd heeft maar ook Natuurkunde. Hij schreef het boek Kleine Katechismus der Natuur voor kinderen. Het was een vorm van kinderliteratuur waarhij veel wetenshappelijke stof in voor kwam en uitgelgd werd aan de hand van god. Want hij vond: Toeval besetaan niet, overl zit de hand van God achter. Deze vorm van wetenschap heet “fysicotheologie”

Johanes Florentius Martinet

1777-1779
Schreef Kleine katechismus der Natuur voor kinderen.
Was van dominee en natuurkunde en zij dat religie en wetenschap samen hoorde en niet zonder elkaar kon. Fysicotheologie

Link to original

Pieter Langendijk schreef altijd stukken over gewone mensen met problemen en geliefden die niet mochten trouwen zo ook de: “De wiskunstenaar” uit 1715. Waarin verlief stel allerlei toeren uit. En vliegen twee halfgekke wiskunde sterrekundigen elkar in de haren over de wetenschap:

-Urinaal een bolvormig fles die in wetenschap werd gebruikt
Raasbolius -> raaskallen

Verhaal: Discussie waarbij Urinaal denk dat aarde draait om zon en raasbolius denkt dat alles om de aarde draait.

Politiek

In de gouden eeuw was Nederland een van de rijkste en machtigste landen. Maar dat was eind 18 eeuw niet meer zo. De stapelmarkt en pakhuizen waren overbodig geworden. Omdat producenten en afnemers direct met elkaar handelden.

Net zoals toen de waterlinie opgezet werden en de gebroeders de Witt gelynchd werd. Was het einde van de gouden eeuw de schuld van Willem V. Zo kwam er verdeelheid. Burgers hadden geleerd dat ze een eigen mochten hebben. Er kwamen twee groepen:

  • Patriotten: Tegen stadhouder en vonden meer inspraak op het bestuur (bestond uit gegoede burgerij) bespeelde opinie aan de hand van publieke schriften: eerste vorm politieke pers
  • Organisten/prinsgezinden: stonden aan de kant van de stadhouder
    Deze strijd ging door totdat er in 1780 een burgeroorlog ontstond. Willem V riep zijn familie (de pruisen) en kreeg een leger en verjoegen de patriotten.

Patriotten die verjaagd werden waren Aagje Deken Betje Wolff schreef de eerste echte Nederlandse (brief)roman: Sara Burgerhart en Gerrit Paape bekend van Reize door Apeland.

Dit was niet het einde van de Nederlandse Revolutie. In Frankrijk begon de hun revolutie. De Nederlandse vluchtelingen lobyden voor steun van hun revolutie. Want het ging over hetzelfde: Vrijheid, gelijkheid en broederschap. Nederland ging gedwongen ondergronds verder met hun ideen verspreiden. In leesgenootschappen, sociëteiten en literaire genootschappen. In 1785 lukte het met hulp van de Fransen om de stadhouder te verjagen. Hij vluchte naar Engeland en de Bataafse Republiek werd uitgeroepen. Vanaf toen golden de Rechten van de Mens en van de Burger. Eerstvolgende jaren werd iedereen aangsproken met neutral burger of burgeres.

In 1798 was de Nederlandse grondwet af. Deze grondwet maakte van Nederland een moderne staat die het nog steeds is.

  • Kerk en staat gescheiden
  • Gefundeerd op mensenrechten als vrijheid
  • Gelijkheid
  • Vrijheid van meningstuiting

Imaginaire reisverhalen
Een imaginaire reisverhaal is een avontuurlijk verhaal dat zich afspeelt in een niet bestan land met niet bestaande gebieden en niet bestaande volkeren. Hiermee konden verlichte denkers het gebruiken om hun dromen over een betere rechtvaardiger sameleving te laten zien aan mensen.
Beroemste imaginaire reisverhaal is van de Engelse schrijver Daniël Defoe. Het heet Robinson Crusioë (Expeditie robinson?? komt hier vandaan) die zichzelf in leven houd op wonderbaarlijke wijze. Vandaag de dag is het een kinderoek maar destijds een volwassen boek met het verhaal: “De wereld is maakbaar en vormbaar” Een van de principes van de verlichting.

Reize door het Aapenland geschreven door J.A. Schasz M.D. pseudoniem voor Gerrit Paape. Toen het verscheen was er net een burgeroorlog voorkomen. Maar de stemming was ver van bepaald. Reize door het Apenland nodigde lezers uit om na te denken wat er allemaal gebeurd was.

Reize door het Aapenland

Gaat over een man die eerst niet kan kiezen of hij de dienstmeisje, zijn dochter of zijn vrouw moet redden. Waarna ze allemaal verdrinken. De dorpelingen beschuldigen hem allemaal van misdaden. Hij vlucht van de mensenwereld en gaat naar de Aapenwereld toe. Waar er aapen zijn van 5 stammen. Er is nog een strijd over tussen 2 aap stammen. Eentje die uiterlijk wil veranderen om mens te worden: staat afhaken. En de andere die door te leren mens wil worden. UIteindleijk wint stam 5 de uiterlijke en hakken alle aapen hun staart af. Waarna de meeste doodbloeden maar nog een beetje worden geholpen door de leider van stam 1(leren om mens te worden) Daarna wordt de hoofdpersoon wakker.

Satire:
Prinsgezinden: uiterlijk veranderen: willen bij het oude blijven vertrouwde (volgens hem) niet werkende orde
Patriotten: willen mentaal verandering. Willen een nieuw (volgens hem) betere oplossing
Wakker worden en bedenken dat het een droom is: laten zien hoe gek de samenleving er toen uit zag.
Deze ommetjes die van beeldspraak naar echte dingen gaan waren er om voor goeie lezers te snappen. Sommie ommetjes zijn nog steeds hedendaags zichbaat de vergadering: 2de kamer. Staart bevrijden: dikke lippen en nieuwe neus. De Reize door het Aapenland is nog steeds actueel

Jeugdliteratuur

Een van de eerste verlichte kinderliteratuur schrijvers was van de schrijver: Hiëronymus van Alphen uit Gouda. Omdat men vond dat kinderen een kinderlijke aard hadden en dat ze als ze jong werd aangeleerd dat ze gehoorzaam moesten zijn dat ze later dan ook sneller gehoorzaam zouden zijn. Iedereen is een goed mens maar doet slechte dingen later in zijn leven omdat hij niet goed is opgevoed is. Niet goed geleerd heeft. Dus is het noodzakelijk dat er vanaf jonge leeftijd goed aangeleerd moest worden. Hiëronymus van Alphen deed dit op een begrijpelijke manier die zich afspeelde in een kinderlijke eigen leefwereld. In zijn stukken schreef hij over ijvere en gehoorzame jongens en meisjes en dat hun voorbeeld moesten nemen. Bekenste is: jantje zag een pruimen hangen. Die gaat over een jongen die luistert naar zijn vader en die niet pruimen steelt en beloont word en daarvoor pruimen krijgt.

Kinderboeken leerde ijver hulpvaardigheid en gehoorzaamheid aan maar redeneren was nog steeds belangerij

Briefroman

De briefroman van Betje Wolff en Aagje Deken: De historie van mejufvrouw Sara Burgerhart is de eerste echte Nederlandse roman.
In avonaturenromans gaat het om de avonturen in de briefromans ging het over gedachtes, gevoelens en psychologie. Van vaak jongen burgers die het volwassen wereld gingen betreden en worstelden met de verantwoordelijkheden die daarbij hoorden.
In een briefroman wordt een verhaal verteld door middel van brieven die verschillende personages naar elkaar schrijven.
Toen het boek uitkwam was de dominante literatuur zoals die van Hiëronymus van Alphen gebaseerd op de normen en waarde van het christendom. Gehoorzaam, ijverig. Maar het leven van mejufvrouw Sara Burgerhart gaat over een vrouw die op zoek is naar vrijheid, gelijkheidsrechten en ze is niet deugzaam (heel stout). Ze woont bij haar stren gelovige tante en vlucht daarvandaan en komt terecht in een huis voor dames. Waarbij ze gaat trouwen met een bepaalde man maar R een mysterieuze man wordt ze verliefd op. Uiteindelijk spreekt ze af in een koets buiten de stad. Waar ze bijna verkracht wordt.

De schrijvers vonden:
R de indurk heeft gegeven dat ze beschikbaar was omdat accepteerde om na zonsondergang als de stadspoorten dicht gaan af te spreken. Ze had beter moeten weten. Dit laat zien hoe belangerijk een goede opvoeding is. Ook de atheist R en de strengelovige Tante. En behaagzieke gedrag van sara alleen shoppen en uitgaan.

Belle van Zuylen een Nederlandse adel was inteligent artistiek hoe onderwijs. Was van adel maar diep ongeluk eerste verhaal ging over hoe ze zou afrekenen met deze adel. Dit boek zou later door har familie uit de handel genomen worden.

Graph View

Backlinks